Να ανησυχήσω; Πότε μια αλλαγή στο παιδί χρειάζεται προσοχή;

Το παιδί μου κλείνεται στο δωμάτιό του.

Είναι εφηβεία ή κατάθλιψη;

Το παιδί μου αγχώνεται πριν από τα διαγωνίσματα.

Φυσιολογικό άγχος ή αγχώδης διαταραχή;

Ο οκτάχρονος θυμώνει, φωνάζει και πετάει πράγματα.

Φάση; ΔΕΠ-Υ; Κάτι άλλο;

Και κάπου εδώ ο σύγχρονος γονιός κάνει αυτό που όλοι έχουμε μάθει να κάνουμε όταν δεν ξέρουμε κάτι: Γκουγκλάρει!

Επτά λεπτά αργότερα έχει εντοπίσει τρεις πιθανές διαγνώσεις, δύο παιδικά τραύματα που αγνοούσε ότι είχε προκαλέσει κι έναν πολύ σοβαρό λόγο να μην ξαναψάξει ποτέ τίποτα στο διαδίκτυο...

Μόνο που το ερώτημα παραμένει:

Πότε πρέπει πραγματικά να ανησυχήσω;

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, ίσως αξίζει να μιλήσουμε όχι μόνο για τις ψυχικές διαταραχές των παιδιών, αλλά και για κάτι που απασχολεί σχεδόν κάθε γονιό:

Πώς ξεχωρίζουμε μια φυσιολογική δυσκολία από κάτι που χρειάζεται περισσότερη προσοχή;

Να σας πώ κάτι;

Τα παιδιά δεν είναι χαρούμενα όλη την ώρα. Ευτυχώς.

Θυμώνουν.

Φοβούνται.

Ζηλεύουν.

Αγχώνονται.

Έχουν μέρες που δεν θέλουν να μιλήσουν σε κανέναν.

Οι έφηβοι μπορεί να απομακρυνθούν από τους γονείς τους, να αμφισβητήσουν σχεδόν τα πάντα, να κοιμούνται περισσότερο, να αλλάξουν παρέες ή να αποφασίσουν ότι οτιδήποτε προτείνουμε εμείς είναι, εξ ορισμού, κακή ιδέα.

Πολλά από αυτά αποτελούν μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης.

Η ψυχική υγεία δεν σημαίνει απουσία δυσάρεστων συναισθημάτων.

Ένα ψυχικά υγιές παιδί θα στενοχωρηθεί όταν χάσει έναν φίλο, θα αγχωθεί πριν από μια εξέταση και θα θυμώσει όταν του βάλουμε ένα όριο.

Ο στόχος μας δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που δεν δυσκολεύονται ποτέ. Είναι να μπορούν να βιώνουν και να διαχειρίζονται τις δυσκολίες τους χωρίς αυτές να καταλαμβάνουν σταδιακά ολόκληρη τη ζωή τους.

Αντί λοιπόν να ψάχνουμε αμέσως για διάγνωση, ας κοιτάξουμε τέσσερα πράγματα:

Ένταση. Διάρκεια. Αλλαγή. Λειτουργικότητα.

1. Ένταση

Δεν είναι το ίδιο ένα παιδί που αγχώνεται πριν από μια παρουσίαση κι ένα παιδί που από το προηγούμενο βράδυ δεν μπορεί να κοιμηθεί, κλαίει, κάνει εμετό και τελικά αδυνατεί να πάει στο σχολείο.

Το συναίσθημα μπορεί να είναι το ίδιο. Η έντασή του όμως όχι.

Το ίδιο ισχύει για τον θυμό, τη λύπη, τον φόβο.

Δεν μας ενδιαφέρει μόνο τι αισθάνεται ένα παιδί, αλλά και πόσο το κατακλύζει αυτό που αισθάνεται.

2. Διάρκεια

Όλοι έχουμε κακές μέρες. Και τα παιδιά έχουν.

Ένας έφηβος που πέρασε ένα Σαββατοκύριακο κλεισμένος στο δωμάτιό του μετά από έναν καβγά με τους φίλους του δεν πάσχει αυτομάτως από κατάθλιψη. Αν όμως οι μέρες γίνουν εβδομάδες, αν η διάθεση δεν επανέρχεται ή αν μια δυσκολία φαίνεται να παγιώνεται, τότε αρχίζουμε να κοιτάζουμε πιο προσεκτικά.

Δεν υπάρχει ένας μαγικός αριθμός ημερών που απαντά σε όλες τις περιπτώσεις.

Υπάρχει όμως μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε κάτι παροδικό και κάτι επίμονο.

3. Αλλαγή

Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που γνωρίζει ένας γονιός καλύτερα από οποιοδήποτε ερωτηματολόγιο: Πώς ήταν το δικό μου παιδί πριν;

Δεν μας ενδιαφέρει αν ο δεκαπεντάχρονος της φίλης μας βγαίνει κάθε Σαββατοκύριακο. Μας ενδιαφέρει αν ο δικός μας δεκαπεντάχρονος, που μέχρι πριν από δύο μήνες περίμενε πώς και πώς να δει τους φίλους του, τώρα αρνείται συστηματικά να βγει.

Αν ένα παιδί που αγαπούσε το ποδόσφαιρο σταματήσει ξαφνικά να πηγαίνει. Αν ένα παιδί που ήταν συνεπές στο σχολείο αρχίσει να αδιαφορεί εντελώς.

Αν αλλάξει σημαντικά ο ύπνος, η όρεξη, η ενέργεια, η συμπεριφορά ή ο τρόπος που σχετίζεται με τους άλλους.

Δεν συγκρίνουμε το παιδί μας με τα υπόλοιπα παιδιά. Το συγκρίνουμε πρώτα με τον εαυτό του.

4. Λειτουργικότητα

Ίσως το σημαντικότερο ερώτημα από όλα: Αυτό που συμβαίνει, τι εμποδίζει το παιδί να κάνει;

Μπορεί ακόμη να πηγαίνει σχολείο; Να βλέπει φίλους; Να συμμετέχει σε πράγματα που του άρεσαν; Να κοιμάται; Να τρώει; Να ανταποκρίνεται, έστω με κάποια δυσκολία, στην καθημερινότητά του;

Όταν ένα συναίσθημα ή μια συμπεριφορά αρχίζει να περιορίζει σημαντικά τη ζωή του παιδιού, η εικόνα αλλάζει.

Εκεί το «ας περιμένουμε λίγο» ίσως χρειάζεται να γίνει: «Ας το ψάξουμε λίγο περισσότερο.»

Δεν χρειάζεται όμως να περιμένουμε να καταρρεύσουν όλα. Υπάρχει και η άλλη παγίδα.

Να θεωρήσουμε ότι ένα παιδί χρειάζεται βοήθεια όταν δεν μπορεί να λειτουργήσει καθόλου.

Όχι.

Ένα παιδί μπορεί να παίρνει ακόμη καλούς βαθμούς και να υποφέρει. Μπορεί να έχει φίλους και να βιώνει έντονο άγχος. Μπορεί να χαμογελά στις φωτογραφίες αλλά να μην είναι καλά.

Η λειτουργικότητα είναι σημαντική, αλλά είναι ένα κομμάτι της εικόνας, όχι ολόκληρη η εικόνα.

Γι' αυτό κοιτάζουμε όλα τα παραπάνω μαζί.

Όμως! Υπάρχουν καταστάσεις στις οποίες δεν περιμένουμε να δούμε διάρκεια ή επίπτωση στη λειτουργικότητα.

Όταν υπάρχει αυτοτραυματισμός, σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονίας, επικίνδυνη συμπεριφορά ή σοβαρή ανησυχία για την ασφάλεια του παιδιού, ζητάμε βοήθεια άμεσα.

Κι αν δεν είμαι σίγουρος;

Τότε ρωτάμε.

Το παιδί πρώτα.

Τον εκπαιδευτικό που το βλέπει αρκετές ώρες την ημέρα.

Τον παιδίατρο.

Και, όταν χρειάζεται, έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Το να ζητήσουμε μια αξιολόγηση δεν σημαίνει ότι αποφασίσαμε πως το παιδί μας “έχει κάτι”.

Σημαίνει ότι κάτι μας προβληματίζει και θέλουμε να το καταλάβουμε καλύτερα.

Ίσως αυτό να είναι το μόνο μήνυμα που θα ήθελα να μεταφέρω για τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας:

Δεν χρειάζεται να υπεραναλύουμε κάθε συμπεριφορά των παιδιών μας. Ούτε να αναζητούμε μια διάγνωση πίσω από κάθε δύσκολη περίοδο.

Χρειάζεται όμως να τα παρατηρούμε αρκετά καλά ώστε να αντιλαμβανόμαστε όταν κάτι αλλάζει.

Ένταση. Διάρκεια. Αλλαγή. Λειτουργικότητα.

Τέσσερις απλές παρατηρήσεις.

Όχι για να κάνουμε εμείς τη διάγνωση.

Αλλά για να ξέρουμε πότε αξίζει να αρχίσουμε να ρωτάμε.