Όταν το παιδί πονάει και ο γονιός τρομάζει...

Πρόσφατα ήρθαν στο ιατρείο δυο γονείς με αίτημα να ξεκινήσει το παιδί τους ψυχοθεραπεία.

Περιληπτικά, μου περιέγραψαν ένα εφηβάκι με έντονες υπαρξιακές αναζητήσεις, υπεραναλυτική σκέψη και τάση να πέφτει ψυχολογικά ανά περιόδους. Οι γονείς, εν τω μεταξύ, ήταν πολύ συνεργάσιμοι, λογικοί και ανοικτοί να μιλήσουν για τα δικά τους θέματα, τις δικές τους ανασφάλειες αλλά και την αδυναμία τους να στηρίξουν συναισθηματικά το παιδί τους «όταν παθαίνει αυτές τις κρίσεις». Μιλήσαμε με ειλικρίνεια και η πρώτη συνάντηση μαζί τους έληξε με ωραία διάθεση, αμοιβαία συμπάθεια και σεβασμό.

Λίγες μέρες αργότερα ήρθε η ώρα της συνάντησης με το παιδί. Το οποίο παιδί, ήρθε πολύ πρόθυμα μεν, χωρίς όμως να έχει ένα ξεκάθαρο δικό του αίτημα δε. Λίγο-πολύ, ήθελε να βοηθηθεί, χωρίς ωστόσο να ξέρει για ποιά θέματα επακριβώς, ούτε με ποιά προτεραιότητα. Αποφασίσαμε λοιπόν να αφιερώσουμε μια-δυο συνεδρίες, να δούμε μαζί τα πιθανά ζητήματα που χρήζουν διαχείρισης και να αποφασίσει το ίδιο, αναλόγως. Αν θέλει, και τι θέλει να δούμε πρώτο-πρώτο...

Έλα όμως που, όπως πολύ συχνά συμβαίνει, η πρώτη συνεδρία φανέρωσε κάτι πολύ βαθύτερο...

Χωρίς να γίνει εσκεμμένα, η συζήτηση μας έφερε στο διαζύγιο των γονιών του – ένα διαζύγιο που το παιδί βίωσε ως πολύ δύσκολο και συγκρουσιακό, και που απο ό,τι διαφάνηκε, το παιδί δεν είχε επεξεργαστεί ποτέ πλήρως. Η αντίδραση του ήταν εκρήκτικη: αναστάτωση, στεναχώρια και κλάμα. Ως φυσιολογικό παιδί στην εφηβεία εξέφρασε τα συναισθήματα του έντονα, παραδέχτηκε οτι φάσκουν κι αντιφάσκουν, ότι θέλει και δεν θέλει, ότι ξέρει πως πρέπει αλλά ότι φοβάται! Η αντίδραση πλαισιώθηκε, τα συναισθήματα επιβεβαιώθηκαν, το παιδί ηρέμησε και στο τέλος της συνεδρίας, η έκφραση του ήταν αυτή που προκύπτει μετά απο ένα γερό κλάμα ή ξέσπασμα. Η ηρεμία μετά την καταιγίδα...μια αποχαυνωτική ηρεμία...

Το παιδί ταρακουνήθηκε τόσο πολύ από τα ίδια του τα συναισθήματα, σε σημείο που απο την κούραση κατέληξε να μην θέλει να κάνει τις δραστηριότητες που είχε προγραμματίσει για την υπόλοιπη μέρα. Προφανώς ήθελε χρόνο με τον εαυτό του...

Από θεραπευτικής πλευράς, αυτό δεν ήταν αποτυχία ούτε ένδειξη ότι «κάτι πήγε στραβά» στη συνεδρία. Αντιθέτως, φανέρωσε την αλήθεια του εσωτερικού του κόσμου: η συναισθηματική ένταση ήταν φυσιολογική και αναπτυξιακά σημαντική.

Αυτό που ήταν κρίσιμο, όμως, ήταν η (αναπάντεχη) αντίδραση της μητέρας.

Πανικοβλημένη, τηλεφώνησε στο ιατρείο την ίδια μέρα και με απολογητικό ύφος ακύρωσε όλα τα επόμενα ραντεβού! Προφανώς, προσπαθώντας να προστατεύσει το παιδί από την ψυχική δυσφορία που είχε μόλις βιώσει.

Η συμπεριφορά αυτή δεν είναι σπάνια. Συχνά, οι γονείς δυσκολεύονται να αντέξουν τα δύσκολα συναισθήματα του παιδιού τους. Όχι επειδή δεν νοιάζονται, αλλά επειδή ο δικός τους ψυχικός κόσμος ενεργοποιείται. Ο φόβος, η ενοχή, οι ανέκφραστες δικές τους τραυματικές εμπειρίες μπορεί να ξυπνήσουν ξαφνικά όταν βλέπουν το παιδί τους σε πόνο. Η δυσφορία του παιδιού γίνεται προσωπικά επώδυνη και για τον γονέα. Όσο μεγαλύτερη η ένταση, τόσο μεγαλύτερη και η φυσική αντίδραση για απομάκρυνση ή για «διόρθωση» της αιτίας του πόνου – όχι γιατί δεν αγαπούν, αλλά γιατί δεν αντέχουν να το βλέπουν. Εν τοιαύτη περιπτώσει, οι ψυχοθεραπευτικές συνεδρίες.

Η αντίδραση των γονέων αντανακλά τα δικά τους ανεπεξέργαστα ελλείμματα. Ίσως μια περιορισμένη ανθεκτικότητα στην ψυχική ένταση; μια έλλειψη εμπειριών που να διδάσκουν ότι η δυσφορία αντέχεται; ή ακόμη, ανέκφραστα τραύματα και αναστολές από τη δική τους παιδική ηλικία; Ο γονέας μπορεί να νιώθει έντονη ενοχή ή αδυναμία και να δυσκολεύεται να παραμείνει παρών χωρίς να ενεργοποιηθεί εσωτερικός πανικός.

Ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να φαίνεται δύσκολη η ψυχοθεραπεία Υπάρχουν συνεδρίες που αφήνουν το παιδί φορτισμένο, κλαμένο ή αναστατωμένο. Αυτό δεν είναι ένδειξη αποτυχίας. Αντιθέτως, σημαίνει ότι αγγίζεται κάτι αληθινό, κάτι που χρειάζεται να ειπωθεί και να βιωθεί.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος του γονέα είναι καθοριστικός. Δεν χρειάζεται να εξαφανίσει τη δυσφορία ή να την «διορθώσει». Χρειάζεται να παραμείνει παρών, βράχος. Να αντέξει τον πόνο του παιδιού του και να δείξει ότι όλα τα συναισθήματα είναι φυσιολογικά και διαχειρίσιμα. Το πιο θεραπευτικό μήνυμα που μπορεί να λάβει ένα παιδί είναι:

«Αυτό που νιώθεις είναι δύσκολο, αλλά μπορείς να το αντέξεις – και δεν είσαι μόνος. Είμαι δίπλα σου και θα το ξεπεράσεις»

Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία δεν αφορά εν τέλει μόνο το παιδί, αλλά και τον γονέα. Μέσα από την ψυχοθεραπεία, συχνά δουλεύουμε παράλληλα με το παιδί και με τον γονέα, βοηθώντας τον να κατανοήσει τη δική του αντίδραση και να βρει τη δύναμη να παραμείνει παρών. Όταν ο γονέας μπορεί να αντέξει τον ψυχικό πόνο του παιδιού, όχι μόνο ενισχύεται η ψυχική ανθεκτικότητα του παιδιού, αλλά δημιουργείται και ένα θεραπευτικό περιβάλλον όπου η οικογένεια συνολικά μπορεί να αναπτυχθεί.

Το παιδί δεν χρειάζεται να προστατευτεί από κάθε δυσφορία. Χρειάζεται να μάθει ότι ο πόνος μπορεί να ειπωθεί, να βιωθεί και να επεξεργαστεί – με τη στήριξη ενηλίκων που δεν πανικοβάλλονται και δεν φοβούνται το συναίσθημα. Δεν κατηγορούμε τέτοιους γονείς. Όσοι δουλεύουμε ψυχοθεραπευτικά, ξέρουμε ότι η αντίσταση ή ο πανικός δεν αφορούν εμάς ή την ποιότητα της θεραπείας, αλλά τον εύθραυστο ψυχικό κόσμο του γονέα. Που ζορίζεται λόγω των δικών του ανέκφραστων βιωμάτων, τραυμάτων ή ανεπεξέργαστων δυσκολιών. Η πρόκληση είναι να αναγνωρίζουμε αυτά τα στοιχεία και να στηρίζουμε τόσο το παιδί όσο και τον γονέα να τα διαχειριστούν με ασφάλεια. Αν μας αφήσουν, κι αν προλάβουμε...