Στις θέσεις σας!'Eτοιμοι! Mπρος!!

Η εφηβεία σε εξεταστική εκκίνηση

Καθώς μπαίνουμε στην τελική ευθεία των απολυτήριων και εισαγωγικών εξετάσεων, η πίεση κορυφώνεται και αρχίζει να διαμορφώνεται μια ανησυχητική και –δυστυχώς πια– γνώριμη και προβλέψιμη εικόνα στο ιατρείο.

Κλασικός Μάιος.

Κλασικό σενάριο.

17χρονος προσέρχεται με παραπομπή από τον παιδίατρο για παιδοψυχιατρική αξιολόγηση, λόγω έντονου άγχους που έχει εμφανιστεί τους τελευταίους μήνες. Η εικόνα του είναι χαρακτηριστική: ένας έφηβος ευγενικός και συνεργάσιμος, εμφανώς όμως καταβεβλημένος, με ένα άγχος που δεν περιγράφεται εύκολα. Οι γονείς που τον συνοδεύουν αναφέρουν δυσκολία στον ύπνο, μειωμένη όρεξη, μόνιμη κόπωση, ενοχλήσεις στο στομάχι, πονοκεφάλους, έντονη ανησυχία, κοινωνική απόσυρση και πολλές στιγμές στις οποίες «μπλοκάρει» στο διάβασμα.

«Γιατρέ, τι θα κάνουμε; Έχει τελικές και εισαγωγικές εξετάσεις όπου να ’ναι…»

Από την πρώτη κιόλας συνάντηση καθίσταται σαφές ότι δεν πρόκειται απλώς για εξεταστική αγωνία, ούτε όμως για μια τυπική αγχώδη διαταραχή. Πρόκειται για μια κατάσταση η οποία έχει ήδη επηρεάσει τη λειτουργικότητα και την καθημερινότητά του σε πολλαπλά επίπεδα. Μια κατάσταση που έχει ξεκινήσει σιωπηλά πολύ πιο πριν... ίσως από την αρχή της μέσης εκπαίδευσης...

Ακριβώς στην περίοδο όπου θα περίμενε κανείς έναν έφηβο να ανοίγεται προς τον κόσμο, να επενδύει σε φιλίες, να βγαίνει, να ερωτεύεται, να δοκιμάζει ρόλους και ενδιαφέροντα και να αναζητά σταδιακά την αυτονομία του μέσα από εμπειρίες και χόμπι, ανησυχητικά συχνά συναντάμε κάτι πολύ διαφορετικό…

Συναντάμε ένα πρόγραμμα ζωής που μοιάζει να στενεύει απότομα γύρω από το σχολείο και τα φροντιστήρια, σαν να συμπιέζεται ολόκληρη η εφηβική ηλικία σε έναν άξονα απόδοσης και επίδοσης.

Οι εξωσχολικές δραστηριότητες περιορίζονται, ο ελεύθερος χρόνος βιώνεται ενοχικά ως «χαμένος χρόνος» και πολλές φορές ακόμη και η χαλάρωση εκλαμβάνεται ως πολυτέλεια που δεν επιτρέπεται.

Ο έφηβος μετατρέπεται σταδιακά σε μια «μηχανή προετοιμασίας», όπου η καθημερινότητα οργανώνεται αποκλειστικά γύρω από το διάβασμα και την επίδοση, με αποτέλεσμα να συρρικνώνεται όχι μόνο ο χρόνος, αλλά και ο ίδιος ο ψυχικός χώρος.

Η παιδοψυχιατρική εκτίμηση αγχώδους συμπτωματολογίας, ειδικά κατά την εξεταστική περίοδο, σπάνια είναι μια γραμμική διαδικασία.

Η διαφοροδιάγνωση μεταξύ παθολογικού άγχους και αναμενόμενης ψυχικής αντίδρασης είναι συχνά δύσκολη — όχι γιατί λείπουν τα συμπτώματα, αλλά γιατί περισσεύουν οι παράγοντες που τα διαμορφώνουν.

Ο έφηβος των εξετάσεων δεν βρίσκεται ποτέ σε ψυχολογικό κενό!

Αντιθέτως, βρίσκεται στο επίκεντρο ενός πυκνού δικτύου επιρροών:

σχολείο, φροντιστήρια, οικογενειακές προσδοκίες, κοινωνικές συγκρίσεις και ένα γενικευμένο αφήγημα επιτυχίας που συχνά παρουσιάζεται ως μονόδρομος. Σε αυτό το περιβάλλον, το άγχος δεν είναι απλώς σύμπτωμα· είναι συχνά η γλώσσα με την οποία εκφράζεται η πίεση.

Ταυτόχρονα, η ίδια η εφηβεία, ως αναπτυξιακή φάση, προσθέτει τη δική της πολυπλοκότητα, καθώς πρόκειται για μια περίοδο έντονων εσωτερικών ανακατατάξεων, όπου η ταυτότητα δεν είναι σταθερή αλλά υπό διαμόρφωση.

Η ανάγκη επιλογής σπουδών και επαγγελματικής πορείας αποκτά δυσανάλογο βάρος. Δεν είναι σπάνιο να συναντά κανείς εφήβους που βιώνουν αυτή την απόφαση ως «μη αναστρέψιμη», σαν μια επιλογή που δεν αφορά απλώς το άμεσο μέλλον, αλλά την ίδια τους τη συνολική αξία.

Έτσι, η σύγχρονη πραγματικότητα, ειδικά κατά την περίοδο εξετάσεων, εκκολάπτει τρεις βασικούς τύπους εφήβων:

• Εκείνους που εμφανίζονται αποσυνδεδεμένοι από τη διαδικασία. Δεν διαβάζουν, δεν εμπλέκονται και συχνά δηλώνουν αδιαφορία. Πίσω όμως από αυτή την εικόνα δεν βρίσκεται πάντα η πραγματική αδιαφορία, αλλά συχνά μια μορφή αποφυγής — μια ψυχική απόσυρση από μια διαδικασία που βιώνεται ως απειλητική ή χωρίς προσωπικό νόημα.

  
  

• Εκείνους που λειτουργούν με τη λογική του «ελάχιστου απαιτούμενου», υιοθετώντας έναν ρεαλιστικό, σχεδόν μηχανιστικό τρόπο: κάνουν ό,τι χρειάζεται για να ανταποκριθούν, χωρίς ουσιαστική συναισθηματική εμπλοκή ή εσωτερική ταύτιση με τον στόχο. Πρόκειται συχνά για μια προσαρμοστική στρατηγική απέναντι στην πίεση.

  
  

• Και, τέλος, τους εφήβους υψηλής επίδοσης, με κίνητρο, πειθαρχία και σαφή στόχο, οι οποίοι όμως εμφανίζουν υψηλά επίπεδα άγχους. Σε αυτούς, το άγχος δεν σχετίζεται με την έλλειψη προσπάθειας, αλλά με την υπερεπένδυση στο αποτέλεσμα, την τελειοθηρία και τον φόβο της αποτυχίας. Το παράδοξο εδώ είναι εξόφθαλμο: όσο μεγαλύτερη η επίδοση, τόσο εντονότερη η εσωτερική πίεση.

  
  

Όσον αφορά στην τρίτη κατηγορία, μιλάμε ουσιαστικά για την συνύπαρξη φυσιολογικού και παθολογικού άγχους στο ίδιο άτομο. Που τελειώνει όμως η «φυσιολογική» αγωνία των εξετάσεων και πού αρχίζει η ψυχοπαθολογία; Η απάντηση δεν είναι ποτέ απόλυτη και εξαρτάται από τη διάρκεια, την ένταση, τη λειτουργικότητα και, κυρίως, το υποκειμενικό βίωμα του εφήβου.

Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι αυτή την περίοδο παρατηρείται στο ιατρείο αυξημένη προσέλευση εφήβων της τρίτης κατηγορίας. Και δεν είναι πάντα εύκολο -ούτε για τον ίδιο τον έφηβο ούτε για την οικογένειά του- να αποδεχτούν ότι: το άγχος δεν είναι κάτι που απλώς «πρέπει να φύγει».

Άλλωστε, το άγχος μπορεί να λειτουργεί ως δείκτης εμπλοκής, αλλά και ως ένδειξη υπερφόρτισης.

Εδώ αναδύεται κι ένα δεύτερο, εξίσου κρίσιμο δεδομένο.

Η ευθύνη των ενηλίκων γύρω από τον έφηβο.

Όχι με τρόπο κατηγορηματικό, αλλά με τρόπο αναστοχαστικό.

Στην πραγματικότητα, οι έφηβοι δεν «επιλέγουν» μόνοι τους το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα ζήσουν αυτή την περίοδο.

Το πλαίσιο αυτό διαμορφώνεται από τους ενήλικες: γονείς, εκπαιδευτικούς, θεσμούς, αλλά και από το ευρύτερο κοινωνικό αφήγημα που συνδέει την επιτυχία σχεδόν αποκλειστικά με την επίδοση και τις εξετάσεις. Συχνά, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, μεταφέρουμε στα παιδιά το δικό μας άγχος, τη δική μας αγωνία, τη δική μας ματαίωση, τις προσδοκίες ή τους φόβους μας για το μέλλον τους, κι έτσι δημιουργείται ένα περιβάλλον όπου η υπέρμετρη πίεση εκλαμβάνεται ως «φυσιολογική».

Σε αυτό το πλαίσιο, να υπενθυμίσουμε πως ο ρόλος του γονέα και του εκπαιδευτικού δεν θα έπρεπε να είναι μόνο υποστηρικτικός, με την έννοια της ενθάρρυνσης για διάβασμα, αλλά κυρίως, και πρωτίστως, ρυθμιστικός για το συναισθηματικό κλίμα μέσα στο οποίο λειτουργεί ο έφηβος.

Η ικανότητα του ενήλικα να διαχειρίζεται το δικό του άγχος και τις προσδοκίες του είναι καθοριστικής σημασίας.

Η ικανότητα του ενήλικα να αντέχει τη ματαίωση, την αβεβαιότητα και το άγχος του παιδιού, χωρίς να καταφεύγει άμεσα σε έλεγχο, πίεση ή «λύσεις», αποτελεί έναν σημαντικό προστατευτικό παράγοντα. Διότι, πολύ συχνά, αυτό που δυσκολεύει περισσότερο τον έφηβο δεν είναι το ίδιο το εξεταστικό άγχος, αλλά η αίσθηση ότι πρέπει να το διαχειριστεί χωρίς να επιβαρύνει τους σημαντικούς άλλους γύρω του ή να απογοητεύσει τις προσδοκίες τους.

Η ευθύνη των ενηλίκων, λοιπόν, δεν είναι να εξαφανίσουν το άγχος, ούτε να εξασφαλίσουν το αποτέλεσμα.

Η ευθύνη των ενηλίκων είναι να δημιουργήσουν έναν ψυχικό χώρο όπου η προσπάθεια, η αποτυχία, η αβεβαιότητα και η συναισθηματική ένταση μπορούν να υπάρξουν χωρίς να μετατρέπονται σε απειλή. Έναν χώρο όπου ο έφηβος μπορεί να παραμείνει παιδί σε μετάβαση — και όχι απλώς «υποψήφιος για το μέλλον».